"Jag hade gärna kysst dig som en ikon, flammande neonstapel", syng Håkan Sandell i oslonatta:

 
Vaterlands bard
 
AV RONNY SPAANS

«Du hoppar mellan Danmark och Norge passerande Sverige som vore det ett pestsmittat skepp» har rektoren ved Biskops-Arnö forfattarskule sagt til den svenske lyrikaren Håkan Sandell.

Sandell bur i Oslo. Før budde han i København. Minst av alt har han budd i sitt eige heimland.

Han hadde heller ikkje tenkt å slå seg ned i Oslo. Men no har han ei dotter som går på skule i byen, så han blir sannsynlegvis verande ei stund.

- «Svensk lyriks brede, festlig fremrullende banalitet», skriv Olaf Bull. Var det på grunn av svensk lyrikk du flytta til Noreg?

- Det var faktisk interessa mi for den klassisk figurative målarskulen som førde meg hit. Etter å ha skrive om Odd Nerdrum for svensk presse, kom eg hit for å undersøkje fenomenet nærare.

Og miljøet kom han sanneleg inn i. «När Odd Nerdrum senaste modell - som faktisk hellre borde varit Munchs, / störtar upp från min blodlösa arm», lyder opninga på eit av dikta hans.

Berre nokre månader etter møtet med Nerdrum kom det eit brot i miljøet. Ei gruppe yngre klassisk figurative gjekk sin eigen veg. Dei skipa organisasjonen Frie kunster i Sankt Olavsgate 7 og 9. Sandell vart med på lasset.

- No gjer dei klassisk figurative ikkje anna enn å konkurrere om kven som er det største geniet, det gjeld ikkje minst Odd Nerdrum sjølv. Før hadde han eit sosialt samvit. Som ungdom gav han alle oljeomnane i huset bort til dei fattige på gata.

Om nordmenn ikkje kjenner til Håkan Sandell, kjenner han til dei. Den kritikarrosa diktaren har budd i Oslo sidan 1996. Og Oslo er favorittmotivet hans. Bertrand Besigye omtalar han slik i den siste samlinga si: «Den svenske eksilpoeten Håkan Sandell har vevd Tigerstaden inn i sine kaskadiske vers». Boktittelen «Oslo-Passionen» (2003) og dikttitlar som «Tecknat i marginalen. Oslo i juni» provar Sandells kjærleik til byen. Den siste diktsamlinga hans er «Gyllene dagar» frå 2009.

Eg møter lyrikaren på Vaterland. Det er kaldt og klårt i lufta.

- Kva er så spesielt med Vaterland?

- På Vaterland er alle typar menneske til stades. Sidan hollendarane var her på 1600-talet og henta trelast og kalla dette sumplandet for vasslandet, har ulike folkegrupper møttest her.

- Kritikarane har karakterisert deg som diktaren av natta. Er du samd?

- I skumringa blir møtet og kontrastane i samfunnet tydelegare. I dagslyset held dei sosiale gruppene seg åtskilde, men dei blir blanda om kvelden.

- Men di eldre eg blir, di meir har eg kjent at den einsidige tematiseringa av det mørke, ikkje berre er usunn, men i djupare tyding umoralsk. I den kunstnarlege heilskapen høyrer lyset med.

- «Jag är ljusets sångare, fast under nattearbetetiden», presiserer Sandell utan å vilja gje heilt slepp på forankringa si i det mørke.

Slik er det berre, om ein godtek det eller ei: Klisjeen om den månefortrolla poeten er ikkje å koma utanom i møte med Sandell. Poetar skriv best om natta, heiter det.

- Du skriv vel helst om kvelden, under fullmånen?

- Ja, men eg har ikkje ei kulturell, men reint biologisk forklaring på det. Det har med kva blodtrykksgruppe du høyrer til. Diktarar med høgt blodtrykk skriv om morgonen, medan diktarar med lågt blodtrykk, den gruppa eg høyrer heime i, diktar best om kvelden.

- Korleis tek skrivinga til?

- Det byrjar gjerne med at ein høyrer diktlinene. Men for all del: Det handlar ikkje om lydpoesi. Ein del av samtidspoesien har isolert klangen som det viktigaste, men held då berre ein ball sirkulerande i lufta. Men diktekunst handlar om å ha fleire ballar i lufta samtidig: Det akustiske, det visuelle og framfor alt det musikalske høyrer i hop, saman med det idemessige.

Det svaret får meg til spørja om han trur på den store åndelege inspirasjonen. Men Sandell svarar ikkje, han berre smiler innfult.

«Han svävar inte just, Klassekampens kritiker, / men stönar, den skönhet han har satts att skriva om / är mycket tung», heiter det i den siste boka hans.

Sandell er frå Malmö. Snakkar ein om svensk litteratur på 80-talet, kjem ein ikkje unna Malmöligaen. Sandell var medlem av denne lyrikkgruppa. Han har ikkje mykje å seia om den tida. Men han minnest kor fælt den yngste medlemen i diktligaen, Lukas Moodysson, regissøren av «Fucking Åmål», hadde det.

- Eg har litt dårleg samvit når eg tenkjer attende, for vi var ikkje alltid snille med han. Vi bruka husværet hans til festing. Men vi skrapa saman nokre pengar til ein skrotbil som vi parkerte utanfor husværet hans. Der fekk han bu og skrive dikta sine!

- Moodysson gjekk over til filmen og gjorde suksess der. Men du vart verande i poesien?

- Han oppfatta lyrikken som for smal og avgrensa, og gjekk over til filmen. Han er forresten ikkje åleine om det valet i litteraturhistoria. Pier Paolo Pasolini gjorde det same. Om dei begge likevel heldt fram å dikte, skreiv dei dei beste dikta sine før overgangen.

- Malmö er mykje i media for tida. Korleis var ditt barndoms Malmö?

- Det var gamaldags heime. Karane sat og spela poker og drakk whisky i det eine rommet, medan kvinnfolka sat og slarva og drakk likør i det andre.

Når Sandell tenkjer på fødebyen sin, vil han seia noko om den einsidige framstellinga av det illgjetne innvandrarkvartalet Rosengård i norsk media:

- Dei trur innvandrarane har skulda. Før det vart ein innvandrarbydel, var det ein ghetto for ein svært fattig svensk arbeidarklasse. Forstaden var alt den gongen sett på som eit problemområde. Ein må til politikken for å finne forklaringa. På 60-talet skulle ein på kort tid skapa velferd og mange bustader. Eit bygg - «den kinesiske muren» på folkemunne - har tolv høgder og er fleire hundre meter langt. Ikkje eingong Moskvas drabantbyar kan vise fram liknande mastodont. Ikkje rart det gjekk gale!

Når vi betalar ølet på Stargate Bar, er Sandell lynkjapp med å levere pengane, som om han skjemmest over hendene sine. Men eg får eit glimt av dei. Fingrane hans er grøne.

«I live in my wooden legs and O / my green green hands. / Too late / to wish I had not run from you, Apollo», syng den amerikanske poeten Anne Sexton.

- Har diktarar grønare hender enn andre folk?

- Ja, huff, eg er grøn på begge hendene. Det vart intenst ved skrivebordet i går. Kulepennen eksploderte i hendene på meg!

- No blir eg heilt forundra! Skriv du dikt på grønt blekk?

- Nei, eg er ikkje meir unormal enn at eg brukar penn med blått blekk. Men eg tyr til ulike blekkfargar når eg går gjennom utkasta og retter på dikta.

Sandell har aldri skrive eit dikt på data, fortel han. Diktskriving gjer han alltid for penn. Etterpå reinskriv han dikta på skrivemaskin. Han har tre Facit-skrivemaskiner frå 1970-talet klare til den jobben, fortel han meg.

Når vi går ut av Stargate Bar, kastar den romantiske poeten eit siste vemodig blikk inn i lokalet. Han bøyer seg framover mot meg og kviskrar:

- I 1996, då eg kom til Oslo, sat det ein speidar her ved vindauga. Han passa på at det ikkje kom politi, medan dei andre sat inne og gjorde opp gangsterforretningane. Det kan ein ikkje tru no, for no sit jo all slags folk her.

Apropos grøne dikt og fingrar. Dei grøne landa i vest - Irland og Wales - kjem ein ikkje utanom når ein talar med Sandell. Ein diktar som har fylgt Sandell i alle år, er den walisiske mellomalderbarden Dafydd ap Gwilym. Han er totalt ukjend i Skandinavia. Men hadde han skrive på eit stort internasjonalt språk, ville alle i dag kjend til han, skriv litteraturhistorikarane.

Sandell har sjølv gjort feltarbeid på den walisiske kjærleiksbarden. Han har vore fleire gonger i Wales. Både i nedstøva boksamlingar og ute i villmarka.

- Eg var ute på markene og eg søkte opp stadnamn som førekjem i dikta hans. Der støytte eg underleg nok på spesialisten på Gwilym i Storbritannia, David Jenkins. Det er eit av dei møta i livet mitt som er vanskelegast å forklare. Han var ute i same ærend.

- Kva kan diktaren å fortelja oss i dag?

- Den bardiske tradisjonen lærer oss korleis tilhøvet er mellom diktaren og folket. Barden var ein talsmenn for stammen med ei moralsk oppgåve.

- Korleis då?

- Det walisiske bardevesenet retta seg etter ulike lover. Eg vil nemne to hovudreglar. For det fyrste skulle dei halde seg til sanninga og ikkje lyge ut frå ein politisk agenda. Og for det andre skulle barden reise omkring i heile det landområdet han tilhøyrde. Han skulle han kontakt med folket.

- Er det reglar du meiner kan brukast i samtida òg?

- Ein typisk moderne bard er difor Pasolini. Då Pasolini døydde, sa Alberto Moravia i sin rørande vakre gravferdstale at Pasolini var ein «poeta cívico», ein sosial diktar i tradisjonen etter Dante.

Wales var ikkje eit isolert område den gongen. Dei keltiske bardane kjende til dei provençalske kjærleiksdiktarane på kontinentet, som igjen kjende til Dante, fortel Sandell.

- Korleis er det med deg, har du ein stamme du diktar for? Du har budd i Irland, Danmark, Sverige, og Noreg. Kallar du deg skandinavisk poet?

- Det må heller bli skånsk-norsk lyrikar! Men dette er ein mystisk affære. Eg hadde aldri valt å skrive om Oslo. Dikting er ei indre sak, for det handlar om det ein kallar stadens ånd. Etter mange år i Oslo har stadens ånd teke bustad i meg og byrja tala gjennom meg. Dikting er til halvdelen passivitet.

Men stadens ånd er ikkje naudsynt sterkare di nærare ein er eit sentrum, strekar Sandell under. Resonnementet råkar kjernen i interessa hans for eit utkantområde som Wales.

- Den store rolla Wales spela i mellomalderen har med ei ålmenn utvikling av kunstnarlege straumdrag å gjera. Om kunstlivet i midtpunktet døyr, lever tradisjonen vidare i provinsane.

Sentrum finst i utkanten, det er Sandells hovudtanke. Eit døme frå moderne tid er framvoksteren av den nord-irske poesien under 70- og 80-talet, seier han. Der sentrum i London var svakt på grunn av postmodernismen, der hadde ein i den nord-irske periferien vorte verande tradisjonalistar, fortel Sandell, og tenkjer på diktarar som Derek Mahon og Seamus Heaney.

- Ein skal då hugse i kor stor grad engelskmennene har forakta irane. «No dogs, no blacks, no Irish», stod det på pubskilt i England. Tenk deg kor stor triumfen var hos irane då den irske diktarskulen slo igjennom. Ikkje gløym at Seamus skal uttalast med «ei» i fyrste staving. «Famous Seamus» seier irane.

- Korleis ser du utviklinga har vore i Norden?

- Framvoksteren av den norske klassisk figurative skulen provar nettopp same mønsteret. At eit randterritorium som det norske skulle dyrke fram ei slik kunstnargruppe er heilt fantastisk sett frå ein europeisk synsvinkel.

- Finst det noko liknande i norsk poesi?

- Eg fann ei parallell utvikling hos diktarar som Stein Mehren, Håvard Rem og Henning Kramer Dahl. Det har atter med den norske kulturens relative periferiske plassering å gjera.

- Korleis ser du på framtida til poesien?

- For å koma attende til det keltiske kulturområdet, kan Nuala Ní Dhomhnaill, den fremste poeten i dagens keltisk-irske lyrikk, fungere som eit godt døme. For henne var det viktig å finne fram til ei personleg røyst og koma fri den tunge bardetradisjonen. Hos oss gjeld det motsette. I dag er alt privatisert og intimisert. Her går opprøret den andre vegen. Nordiske diktarar burde sjå opp frå navlen og ut mot verda.

Vi kjem opp til Sankt Olavs gate. Ei tropp ved porten fører ned til kafe Pan og Frie kunster galleri. Sandell arrangerer poesikveldar i galleriet. Poetane som har lese opp her har alle eitt til felles: Det handlar atter om periferien som sentrum, om det no gjeld russiske, arabiske, indiske eller keltisk-irske diktarar.

- Er der nokon namn du spesielt vil trekkje fram?

- Den russiske poeten Elena Sjvarts som dessverre døydde i år. Før jarnteppet fall, var det berre gjennom bøkene ein kunne reise til andre land. Og det gjorde Sjvarts med stor stil. Eg trong slett ikkje hente henne på sentralbanestasjonen. Ho mintest osloskildringane i Hamsuns «Sult» og fann vegen opp til Sankt Olavs gate på eiga hand!

Elena Sjvarts hadde ei stor samling ikonar, men dei gjekk med i ein brann i bygarden hennar. Men ho såg ikkje på det som eit tap. Ho sa at kunstverka hadde gått i førevegen, fortel Sandell vidare.

Eg ler når eg høyrer dette. Men Sandell ser strengt på meg:

- Vi kan le åt historia, men skal ikkje gløyme den russiske kulturbakgrunnen hennar. Ho var heilt roleg då ho sa det. Ikonane er trass alt berre materielle ting av denne verda. Og denne verda er forgjengeleg. Bakom ligg ein russisk-ortodoks apokalyptiske tenkemåte. Slikt er nærast umogeleg å forstå for ein skandinav.

Men den strenge andletsmina endrar seg snart att til det skjelmske reveblikket. Han lener seg over til meg og kviskrar:

- Forresten, eg samlar sjølv på russiske ikonar. Ikonet på veggen er frå 1700-talet. Eg vil ikkje fortelja kor eg fekk det frå. Det var så vidt eg fekk det gjennom tollen. Kunstverket kunne ha fått meg i eit eksotisk fengsel.

Siste kulturoppleving:
Eg kryssar av i årsprogrammet til Operaen og Nationaltheatret kva eg skal sjå, men eg kjem meg aldri dit.

Politisk enkeltsak:
Nei til privatiserte statsjernbaner, for eksempel.

Kva trur du på:
Stå rak i ryggen, men sit ned i båten.

Førebilete:
Jesus. Mike Leigh. Theo Angelopoulos. William Morris.

Kva les du dagleg:
New York Times. Headlines frå avisa får eg som e-post rundt klokken tolv kvar dag.

Ditt lydspor:
Jack Teagarden; St. James Infirmary. Heller innspelinga frå 1947 enn den frå 1940.

Kva er det verste du veit:
Korleis ein restaurant fylt med tv- og reklamefolk kaller seg «Folk folk folk». Ikkje mitt folk.

Kva er det folk ikkje veit om deg:
Det er jo fordelen med ein ny by at dei ikkje veit.